Dlaczego nie warto zmuszać dziecka do jedzenia, czym jest „drugi mózg” i jak codzienne wybory żywieniowe wpływają na zdrowie? O profilaktyce problemów gastrologicznych u dzieci i młodzieży rozmawiamy z dr n. med. Katarzyną Przybyszewską, specjalistką pediatrii i gastroenterologii dziecięcej, Kierownikiem Oddziału Pediatrii, Gastroenterologii w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym im. św. Ludwika w Krakowie.
Czym jest głód i jak możemy rozpoznać, że dziecko jest najedzone?
Głód to fizjologiczny sygnał organizmu, że potrzebuje energii. Jednym z mechanizmów jego powstawania jest spadek poziomu glukozy we krwi, który jest rejestrowany w mózgu – w ośrodkach odpowiedzialnych za głód i sytość, które znajdują się w podwzgórzu. Spadek poziomu glukozy jest jednym z sygnałów uruchamiających potrzebę poszukiwania pożywienia.
U małych dzieci głód jest bardzo silnym bodźcem i wyrażany jest poprzez zachowanie – płacz, niepokój, odruch ssania. Starsze dzieci mogą sygnalizować go rozdrażnieniem, spadkiem koncentracji czy brakiem reakcji na próby uspokojenia. Z kolei sytość dziecko odczuwa naturalnie i – jeśli mu na to pozwolimy – samo kończy jedzenie.
Wciąż popularne jest namawianie dziecka do „jeszcze jednego kęsa”. To dobry pomysł?
Nie. Zmuszanie dziecka do jedzenia zaburza jego naturalną zdolność do regulowania apetytu. Małe dzieci powinny być karmione zgodnie z ich potrzebami – reagujemy na sygnały, które wysyła organizm dziecka.
Jeśli dziecko jest przekarmiane albo zmuszane do zjedzenia całej porcji, przestaje prawidłowo odczytywać sygnały głodu i sytości. W efekcie jedzenie przestaje być odpowiedzią na potrzeby fizjologiczne, a zaczyna wynikać z nawyku czy presji opiekunów. Co za tym idzie – posiłek może zacząć kojarzyć się
z nieprzyjemnymi doznaniami.
Co w sytuacji, gdy dziecko mówi, że nie jest głodne, a rodzic mu nie wierzy?
Często wynika to z potrzeby kontroli i troski o dziecko, ale warto zaufać jego organizmowi. Zdrowe dziecko nie zagłodzi się – głód jest zbyt silnym bodźcem, by można go było ignorować.
Jeśli dziecko ma poczucie, że jedzenie jest stale „dostarczane”, może to prowadzić do nadmiernego przyjmowania pokarmu i zaburzeń regulacji apetytu w przyszłości. Dlatego tak ważna jest uważność na sygnały wysyłane przez dziecko.
Jakie mogą być konsekwencje zmuszania do jedzenia?
To może prowadzić zarówno do problemów fizycznych, jak i psychicznych. Dziecko przestaje ufać własnym odczuciom, a granice między głodem a sytością się zacierają. W dłuższej perspektywie może to skutkować zaburzeniami odżywiania oraz problemami z masą ciała – zarówno niedowagą, jak i nadwagą.
Coraz częściej mówi się, że „zdrowie zaczyna się w jelitach”. Co to oznacza?
W jelitach żyją miliardy bakterii, które tworzą tzw. mikrobiom jelitowy. Produkują one różne substancje,
w tym neuroprzekaźniki wpływające na funkcjonowanie mózgu.
To dlatego jelita nazywa się „drugim mózgiem”. Ich stan może wpływać nie tylko na trawienie, ale także na nastrój, zachowanie czy odczuwanie głodu i sytości. Zaburzenia mikrobiomu mogą sprzyjać otyłości, problemom metabolicznym czy zaburzeniom odżywiania.
Czym jest programowanie metaboliczne i dlaczego jest tak ważne?
To proces, w którym czynniki środowiskowe działające we wczesnym okresie życia – szczególnie
w pierwszych 1000 dniach – wpływają na przyszłe zdrowie dziecka. Mówimy tu o trwałych zmianach
w metabolizmie, które mogą zwiększać lub zmniejszać ryzyko chorób cywilizacyjnych.
Znaczenie ma m.in. sposób odżywiania matki w ciąży, sposób karmienia dziecka i jego pierwsze nawyki żywieniowe. To właśnie wtedy kształtują się mechanizmy, które będą działały przez całe życie.
Jakie mity żywieniowe wciąż są obecne wśród dzieci i nastolatków?
Mity żywieniowe są mocno rozpowszechnione i mogą być przyczyną nieprawidłowych wyborów żywieniowych lub obaw wynikających z jedzenia konkretnych produktów. Wpływ na ich powstawania może dojść poprzez przekazywanie nieprawdziwych informacji, przeinaczanie faktów – nie wszystkie informacje, do których mamy dostęp, są prawdziwe , często są powielane przez osoby niewiarygodne, posiadające niezbędnych kwalifikacji. Skutkiem restrykcji dietetycznych może być wykluczenie całych grup produktów, a w następstwie rozwój niedoborów pokarmowych oraz poważnych chorób.
Do jednych z największych mitów dietetycznych jest przekonanie o szkodliwości glutenu – rozpowszechniane przez celebrytów – a produkty zbożowe są źródłem błonnika pokarmowego, witamin
i składników mineralnych . Oczywiście glutenu powinny unikać osoby z celiakia i innymi formami nadwrażliwości na gluten, ale to powinno być udokumentowane badaniami laboratoryjnymi.
Niepokojące są też modne diety, takie jak diety wysokobiałkowe czy ketogeniczne. Nie są one przeznaczone dla dzieci i mogą zaburzać ich rozwój. U dzieci kluczowe jest zachowanie odpowiednich proporcji składników odżywczych, a nie eliminowanie całych grup produktów.
Jak powinna wyglądać zdrowa dieta dziecka?
Podstawą zdrowego trybu życia jest aktywność fizyczna – dzieci i młodzież powinny ruszać się co najmniej godzinę dziennie. W diecie najważniejsze są warzywa i owoce – około pięciu porcji dziennie,
z przewagą warzyw.
Wśród produktów zbożowych warto wybierać produkty pełnoziarniste, które zawierają błonnik, oraz zadbać o odpowiednią ilość nabiału, białka i zdrowych tłuszczów, głównie roślinnych. Kluczowa jest równowaga i różnorodność.
Czy nietolerancje pokarmowe, np. laktozy czy glutenu, mogą wpływać na metabolizm i wagę?
Nietolerancja laktozy osób dorosłych wynika z naturalnego procesu, w którym z wiekiem zmniejsza się produkcja enzymu trawiącego laktozę. Dlatego wiele osób lepiej toleruje jogurty czy sery niż mleko.
Celiakia natomiast jest poważną chorobą, w której gluten uszkadza jelita i zaburza wchłanianie składników odżywczych. Konsekwencją zaburzenia wchłaniania jest niedobór masy ciała i wzrostu,
a także kluczowych witamin i mikroelementów. W takim przypadku konieczna jest ścisła dieta bezglutenowa.
Jakie choroby układu pokarmowego najczęściej występują u dzieci?
Do najczęstszych należą celiakia, alergie pokarmowe, a także coraz częściej nieswoiste zapalenia jelit. Wzrasta również liczba dzieci z chorobami wątroby, np. stłuszczeniem.
Co najbardziej szkodzi układowi pokarmowemu dzieci?
Największe znaczenie mają czynniki środowiskowe – przede wszystkim dieta. Spożywanie wysokoprzetworzonej żywności, nadmiar cukru czy brak aktywności fizycznej zwiększają ryzyko chorób. Istotne jest również rozsądne stosowanie antybiotyków, ponieważ wpływają one na mikrobiom jelitowy
i mogą zwiększać ryzyko alergii oraz zaburzeń metabolicznych.
Jak w praktyce dbać o zdrowie jelit dziecka?
Najważniejsze jest budowanie prawidłowych nawyków. Słuchanie sygnałów głodu i sytości, unikanie zmuszania do jedzenia, zbilansowana dieta, ruch i ograniczenie przetworzonej żywności – to podstawy profilaktyki.
To właśnie codzienne wybory mają największe znaczenie dla zdrowia dziecka – dziś i w przyszłości. Profilaktyka zaczyna się w domu i działa przez całe życie.
Zadanie „Ruch i zdrowe odżywianie to moje wyzwanie” w 2026 roku, zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego
